Nếu chỉ được chọn một thứ dạy trẻ trước 7 tuổi. Đó phải là Siêu nhận thức

Nếu chỉ được chọn một thứ dạy trẻ trước 7 tuổi. Đó phải là Siêu nhận thức (Megacognition)

Theo GS. Melissa, ĐH La Trobe (Úc), một đứa trẻ được dạy siêu nhận thức là khi thực hiện một việc gì, đứa trẻ đó biết mình đang làm gì, biết sai ở đâu, và biết phải làm gì tiếp theo.

Vì sao quan trọng đến vậy?

Trẻ có siêu nhận thức tốt sẽ:

• Nhận ra mình sai nhanh hơn
• Biết đổi cách khi bế tắc
• Kiên trì hơn, ít bỏ cuộc
• Ít xao nhãng
• Dám đặt mục tiêu cao hơn

SIÊU NHẬN THỨC KHÔNG TỰ ‘LỚN LÊN’

Nó chỉ “lớn lên” khi được kích hoạt bởi chính người lớn chúng ta.

Siêu nhận thức cần:

• Môi trường giao tiếp thật
• Ngôn ngữ gợi mở
• Tương tác 2 chiều với cha mẹ hoặc người chăm sóc

Trẻ không học cách suy nghĩ từ lời dạy bảo, mà từ cách người lớn nói – hỏi – làm mẫu mỗi ngày.

KHOA HỌC NÓI GÌ VỀ “SIÊU NHẬN THỨC”

Từ 2,5 tuổi, trẻ đã bắt đầu có biểu hiện phát triển siêu nhận thức:

• Nhận ra mình đang gặp khó
• Thử cách khác khi cách cũ không hiệu quả
• Dừng lại – quan sát – rồi làm lại

4–6 TUỔI: “CỬA SỔ VÀNG”

Đây là giai đoạn siêu nhận thức chuyển từ bản năng → có suy nghĩ chủ đích.

Trẻ bắt đầu:

• Nhận ra mình sai
• Biết sửa lỗi
• Khao khát giải pháp và điều chỉnh chiến lược

Sự phát triển này gắn chặt với:

• Ngôn ngữ (“con nghĩ là…”, “con sẽ thử cách khác”)
• Chức năng điều hành (tập trung, kiểm soát, nhớ mục tiêu)

→ Đây là giai đoạn rất nhạy cảm, nếu người lớn hỗ trợ đúng cách thì khả năng học của trẻ sẽ bật lên rất mạnh

VỚI TRẺ NHỎ, SIÊU NHẬN THỨC ĐƯỢC DẠY NHƯ THẾ NÀO?

Với trẻ dưới 7 tuổi, siêu nhận thức chưa thể hiện nhiều qua lời nói, mà bộc lộ qua hành vi trong các hoạt động hằng ngày.

Cha mẹ có thể nhận ra siêu nhận thức khi trẻ:

• Dừng lại lúc gặp khó
• Thử – sai – rồi thử lại
• Biết tìm sự hỗ trợ từ người lớn
• Nhận ra “à, cái này chưa đúng”

→ Những hành vi này cho thấy trẻ đang theo dõi và điều chỉnh cách làm của mình, dù chưa nói ra được bằng lời.

Vì vậy, đừng ép trẻ giải thích quá sớm.

Vì khi bị hỏi nhiều, trẻ thường chọn câu trả lời an toàn như “con không biết” hoặc “con không chơi nữa”.

Thay vào đó, cha mẹ nên:

• Quan sát cách con làm, không chỉ nhìn đúng – sai
• Nói về điều con đang hứng thú khi chơi

→ lúc này, trẻ sẽ tự bộc lộ cách mình suy nghĩ

• Dành thời gian nhìn lại sau khi chơi

→ kể lại, xem lại, hoặc cùng con quan sát cách người khác giải quyết vấn đề

Siêu nhận thức của trẻ nhỏ lớn lên từ trải nghiệm và tương tác hằng ngày, không phải từ việc hỏi – đáp cho đúng.

NHỮNG CÁCH RẤT HIỆU QUẢ CHA MẸ CÓ THỂ LÀM HẰNG NGÀY

Dùng lời nói như “mỏ neo suy nghĩ”

“Con nhớ được gì về lần trước không?”

“Cách này có đang hiệu quả không nhỉ?”

“Nếu không được, con thử cách nào khác?”

Nghĩ “thành lời” trước mặt con khi giao tiếp hoặc cùng con chơi đùa, tham gia trò chơi

“Mẹ thử cách này trước nhé… ồ, không được, đổi cách khác xem sao”

Nói chuyện sau khi chơi/học

“Lúc nào con thấy khó nhất?”

“Con làm sao để vượt qua?”

Cho trẻ chơi những trò chơi có quyền thử và sai như

Trò chơi mở như chơi nấu ăn, đóng vai, xây nhà, chơi cửa hàng…

Xếp hình, lắp ghép, dự án nhỏ

Những trò chơi không có một đáp án đúng duy nhất

Note
Chen S et al. (2025) Four-to-six-year-olds’ developing metacognition and its association with learning outcomes. Front. Educ. 10:1653320.